Хидает - ЦРО ДУМКЦРО ДУМК

Четверг

09

апреля

16
Шабан
1441 | 2020
Утр.4:36
Вос.5:58
Обед.12:49
Пол.16:27
Веч.19:31
Ноч.20:53
Времена намазов
Календари 2020г

Намаз

Издания Галерея

Хидает - ЦРО ДУМК

Номан Челебиджихан акъкъында меракълы бильгилер

Опубликовано:

Бу сене Номан Челебиджиханнынъ догъгъанындан 135 йыл кечти. Номан Челебиджихан миллетимизнинъ тарихында муфти, шаир, языджы, джемаат эрбабы ве сиясетчи оларакъ буюк из къалдырды. Дикъкъатынъызгъа Номан Челебиджихан акъкъында меракълы малюматны теклиф этемиз. • Номан Челебиджихан Джанкой дживарында ерлешкен Буюк Сонакъ коюнде дюньягъа кельди. Кечкен асырнынъ 70-нджи йыллары бу кой бошалды ве гъайып олды. • Онынъ бабасы Ибраим Челеби Буюк Сонакъ коюнинъ имамы, зенгин топракъ саиби эди. • Тасилини башта кой мектебинде, сонъра Акъчора медресесинде, сонъра да Зынджырлы медресесинде алды. 1908 сенеси Османлы девлетине келип, анда Истанбул университетинде укъукъ ве иляхият боюнджа алий тасилини алды. Истанбулда Къырымдан кельген талебелернен бир къач къырымтатар тешкилятыны къурды. Тюркиеде окъугъаны вакъыт Къырым талебелеринен берабер бир къач кере Исмаил Гаспринскийнен корюшти. • Тюркиеден къайткъан сонъ, базы вакъытларда Исмаил Гаспринскийнинъ эвинде яшады. • 1913 сенеси тасилини Санкт-Петербург психоневрология институтында укъукъ факультетинде девам этти. О вакъытлары бабасы ифляс этти. Санкт-Петербургда парагъа мухтадж олгъаны ичюн, чокъ къыйын ишлерде чалышты. Хусусан, ёлларны ташларнен тёшеди. Бу себептен сыкъ-сыкъ хасталанды. • 1917 сенеси, декабрь 13 куню Къырымтатар халкъынынъ I къурултайы Къырым Халкъ Джумхуриетининъ мейдангъа кетирильмесини илян этти. Номан Челебиджихан шу къурултайда Миллий акимиет директориясынынъ ве бу директория эркянындаки адлие идаресининъ реиси оларакъ сайланды. Матбуатта исе, Номан Челебиджиханны Къырым Президенти оларакъ адландырдылар. • Номан Челебиджихан большевиклер оны якъалап оладжагъыны бильди. Амма, бунъа бакъмадан, о, Къырымны терк этмеди. • Шаир, джемаат эрбабы Шевкъий Бекторе Номан Челебиджиханны бойле хатырлады: «Биз 1908 сенеси таныш олдыкъ. О, аркъадашларындан чокъ фаркъ эте эди. Гузель, темиз кийине, тертип-низамны севе эди. Юксек ахлякълы, икътисатлы инсан эди. Сигар чекмеди, алкоголь ичмеди. Вакъытны зая сарф этмеди, чокъ окъуды, чокъ чалышты…». • Филология илимлери докторы, профессор Исмаил Керимов Номан Челебиджиханнынъ хусусий чизгилерини бойле къайд этти: «Номан Челебиджихан Къырымда биринджи демократик девлет къурды, Парламент къурды, Анаяса тизди. Онынъ ичюн Къырымнынъ келеджеги пек эмиетли эди. Козь огюнъизге кетиринъиз, кучьлю бир парламент, о парламент Анаяса къабул эте. О Анаясада ханымларнынъ акълары эркеклернен мусавий сайыла. Не Тюркиеде, не Френкистанда, не де Алманияда бойле шейлер ёкъ эди. Онынъ ичюн Челебиджиханнынъ япкъан иши бугунь де пек ибретли, нумюневийдир. Эм диний, эм сиясий саада юксек севиели дипломат, стратег, илим адамы эди». • 1918 сенеси, февраль 23 куню Номан Челебиджихан анархист матрослар тарафындан джанаварджа ольдюрильди. Джеседи исе, Къара денъизге атылды. • Номан Челебиджиханнынъ «Ант эткенмен» шиири къырымтатар халкъынынъ миллий гимни оларакъ къабул этильди.  

УЧЬ АЙЛАР

Опубликовано:

Динимизге коре, дюньяда олгъан эр шейни Юдже Аллах яратты. Инсаннынъ аятында олгъан эр шей де – Аллахнынъ эдиесидир. Беденимиз, барлыгъмыз, сагълыгъымыз, ана-бабамыз, эвлятларымыз, омюримизнинъ эр аны – Раббимизден кельген бирер ниметтир. Бу ниметлерге саип чыкъмакъ, ве буларны бизге берген Аллахкъа къуллукъ этмек – боюн борджумыздыр. Мерхаметли Раббимиз бу вазифемизни къолайлаштырмакъ ичюн бизге савабы къат-къат берильген вакъыт парчаларыны – мубарек ай, кунь ве геджелерни багъышлады. Бойле вакъытларнынъ энъ дегерлиси – халкъымызда «Учь айлар» дие анъылгъан маневият мевсимидир. Чюнки бу заман тилимине айларнынъ энъ мубарек олгъаны – Рамазан айы, ве геджелернинъ энъ хайырлысы – Къадир геджеси кирмекте. Учь айларгъа кирген ильки эки ай – Реджеб ве Шабан айларыдыр. Олар, савап нокъта-и назарындан берекетли вакъыт парчалары олгъанынен, ичинде мубарек геджелер булунгъанынен берабер, Пейгъамберимизнинъ хадислерине эсасен, Рамазан айына азырлыкъ оларакъ дегерлендирильген. Чюнки Рамазан айынынъ берекетине наиль олмакъ ичюн, онъа эйидже – маддий ве маневий тарафлардан – азырланмакъ керек. Меджазий бир ифаденен, Реджеб айы – экинлер сачылгъан, Шабан – суварылгъан, Рамазан исе – махсулат топлангъан айдыр. Яни, салих эдждатларымыз, Пейгъамберимизге уйып, адета, Рамазан айына Реджеб айындан башлап азырлана эдилер. Февраль 25-те башлагъан Учь айларнынъ ильки – Реджеб айы – харам айлардан биридир. Харам айлар – Ислямдан эвель де арапларда урьмет ве итибар этильген, мукъаддес ве къан тёкюльмеси ясакъ олгъан айлардыр. Бу айларда даа зияде савап беджермек, гунахтан узакъ турмакъ тырышылгъан. Къуран-ы Керимде, «Тёвбе» суресининъ 36-нджы аетинде, бойле буюрыла: «Коклерни ве ерни яраткъан кунюнде, Аллахнынъ язысына эсасен, Аллах къатында айларнынъ сайысы он экидир; олардан дёртю харам айлардыр». Пейгъамберимиз (с.а.с.) исе, буларны бизге бойле ачыкълагъан: «Шубесиз, вакъыт Аллах яраткъан шекилинен акъып кете. Йыл он эки айдыр. Булардан дёртю харам айлардыр. Учю арт-арткъа келе: Зиль-къаде, Зиль-хидждже, Мухаррем. Бир де Джумазие’ль-ахырнен Шабан айлары арасында кельген Мудар къабилесининъ айы – Реджеб айыдыр» (Бухарий, «Тефсиру суре», 8, 9). Хадислерде Реджеб айынен берабер ондан сонъ кельген Шабан ве Рамазан айлары да къошулып анъыла. Пейгъамберимизнинъ (с.а.с.) бойле айткъаны ривает этиле: «Реджеб айы – Аллахнынъ айы, Шабан – меним айым, Рамазан да – умметимнинъ айыдыр» (Аджлуний, «Кешфуль-хафа», 1/423). Дигер бир хадисте, Энес бин Малик (р.а.) ривает эткенине коре, Реджеб айы киргенде, Азрет-и Пейгъамбер бойле дуа этип, бизге де япылмасыны огреткен эди: «Аллахым! Реджеб ве Шабанны бизге мубарек эйле, ве бизни Рамазангъа къавуштыр» (Ахмед, «Муснед», 1/259). Энъ мубарек ве азиз айны Юдже Раббимиз ораза ибадетинен кечирмеге эмир эткен («Бакъара» суреси, 183). Бунъа коре, динимиздже озюри олмагъан эр бир мусульманнынъ Рамазан айында ораза тутмасы – онынъ боюн борджудыр. Ислямнынъ беш темелинден бири олгъан ораза – савабы буюк, мусульманнынъ маневий осьмесинде иссеси чокъ олгъан бир ибадеттир. Бунъа эсасен, ораза айы Рамазангъа азырлыкъ олгъан Реджеб ве Шабан айларында да чокъ ораза тутмагъа гъайрет этмели. Реджеб айы – харам айлардан биридир, Пейгъамберимиз (с.а.с.) исе, харам айларда учер кунь ораза тутып, учер кунь тутмамакъны тевсие эткен эди (Эбу Давуд, «Савм», 54). Аллахнынъ Эльчиси (с.а.с.) Шабан айында чокъ ораза тута эди. Хазрет-и Айше анамыз (р.а.) бойле ривает эте: «Ресулюллах (с.а.с.) базы айларда чокъ ораза тута эди. Атта, биз оны бу айда ич ифтар этмегенини айта эдик. Базы айларда да чокъ ифтар эте эди. Атта, биз оны бу айда ич ораза тутмагъаныны айта эдик. Ресулюллах (с.а.с.) Рамазандан башкъа бир айнынъ оразасыны тамамлагъаныны корьмедим. Шабандаки къадар чокъ ораза тукъаны бир айны да корьмедим» (Бухарий, «Савм», 51). Энес бин Маликтен (р.а.) ривает этильгенине коре, Пейгъамберимизден бойле суаль сорагъанлар: «Рамазандан гъайры энъ фазилетли ораза айы къайсы айдыр?» Пейгъамберимиз (с.а.с.) бойле джевап берди: «Рамазанны тазим ичюн (Рамазан урьметине) Шабанда тутулгъан оразадыр» (Тирмизий, «Зекят», 28). Пейгъамберимизнинъ суннетине уйып, Реджеб ве Шабан айларында, эр базар эртеси ве джума акъшамы куньлери ораза тутула билир. Аллах Ресули (с.а.с.): «Амеллер Аллах Таалягъа базар эртеси ве джума акъшамы куньлеринде арз этиле. Мен де амелимнинъ оразалы олгъанымда арз этильмесини истейим», – буюргъан эди. Оразанен берабер Къуран-ы Керим окъумакъ, суннет ве нафиле намазлар къылмакъ, садакъа бермек, илим огренмек, ал-вазиетимизни тюшюнип, даа гузельге ынтылмакъ, къоранта азаларына, сой-сопкъа, эш-досткъа ве эр бир инсангъа эйилик япмакъ киби ибадетлер де чокълаштырылмалы. Учь айлар ичинде олгъан мубарек геджелерни – Реджеб айынынъ ильк джума геджеси – Регъаиб къандилини, шу айнынъ сонъундаки Мирадж геджесини, Шабан айынынъ ортасында ерлешкен Бераат геджесини, ве Рамазаннынъ сонъунда ерлешип, бинъ айдан даа хайырлы олгъан Къадир геджесини энъ семерели шекильде кечирейик, эбедий юртумыз ичюн азырлыкъ япайыкъ, озюмиз ве этрафымыздаки инсанлар ичюн дуа этейик. Учь айлар киргенинен Пейгъамберимизнинъ шу дуасыны айтмагъа унутмайыкъ: «Аллахумме барик лена фи Раджебе ве Шабан вебеллигъна Рамазан». Юдже Раббимиз Реджеп ве Шабан айларыны бизлер ичюн мубарек ве берекетли этсин, джумлемизни де Рамазан-ы Шерифке къавуштырсын!   Эмира-Асан Умеров

Гедже, ашалгъан я да ичильген бир шейнинъ устюни орьтмек

Опубликовано:

Ислям дини, инсаннынъ маневий дюньясыны къорчалагъаны къадар, онынъ беден сагълыгъынен де къорчалай; сагълыкъкъа зарар кетирген шейлерни ясакълай, онъа сагълыкъ ве кучь къазандыргъан шейлерни мубах къыла (япылмасыны ясакъ этмей). Бу шекильде сагълыкънынъ къорчаланувына зиядесинен эмиет бере. Ресулюллах Эфендимиз – рахмет эдиеси ве сонъки тенбиелейиджидир. О, Аллахтан алгъаныны беян эткен. Озюнден бир хукюм къоймагъан, озь кейфине коре бир шейни элял я да мубах саймагъан. О, он беш асыр эвельси булашыджы (хастадан башкъасына япышкъан) хасталыкъкъа себеп олгъан микроб ве вирусларны, зарарлы бактерияларны дикъкъаткъа алып, булардан къорчалайджакъ етмиштен зияде эмир ве тевсие берген. Олардан бири де, хусусан, ичинде аш ве ичеджек олгъан къапларнынъ агъызыны къапалы тутмамызны эмир этмесидир. Онынъ ичюн къартбаба ве къартаналарымыз эр даим буны япалар ве бизден де истейлер. Демек ки, Пейгъамберимизнинъ эмирини ерине кетирелер. Аллах олардан разы олсун. Пейгъамберимизнинъ бу эмирини косьтерген ве делиль олгъан хадислер булардыр: Сахабелерден Джабир бин Абдуллахтан (р.а.) япылгъан риваетте Ресулюллах Эфендимиз бойле буюргъан эди: «Айван терисинден япылгъан сув къабынынъ агъызыны йипнен сыкъыджа багъла ве Аллахнынъ исмини анъ, къапнынъ устюни орьт, Аллахнынъ исмини анъ, истесе, бу орьтю онынъ устюне бир чубукъ къоймакънен олсун (ихмал этме)!» ( Бухарий, «Бедъу’ль-халькъ», 11; Эбу Давуд, «Эшрибе», 22). Муслим япкъан риваетте Ресулюллах Эфендимиз бойле буюргъан: «Савутны яхшы этип орьтюнъиз, сув къабынынъ агъызыны яхшы этип багъланъыз. Чюнки йыл ичинде ойле бир гедже бар ки, онда веба (юкъунчлы хасталыкъ) эне де, устюнде орьтю (къапакъ) олмагъан бир савут, агъызы сыкъыджа багълы олмагъан бир сув къабы бар исе, мытлакъкъа онынъ ичине о вебадан энер (кирер)» (Муслим, «Эшрибе», 96, 99; Ибн Мадже, «Эшрибе», 16; Ахмед, 3-355). Хадис-и шерифлерден шу анълашыла: 1. Сув ве аш къоюлгъан къапларнынъ, чанакъларнынъ агъызыны орьтмек суннеттир. Ачыкъ ташламакъ мекрухтыр. 2. Къапларнынъ агъызыны орьткенде де, ачкъанда да, Аллахнынъ адыны анъмакъ, «Бисмиллях», демек – суннеттир. 3. Булашыджы хасталыкъны асыл эткен я да инсан сагълыгъы ичюн телюкели олгъан шейлерден къорчаланмагъа тырышмакъ, оларнынъ огюни алмакъ, сонъра да Аллахкъа ишанып таянмакъ – суннеттир. 4. «Веба» сёзю – юкъучлы хасталыкъларнынъ умумий ады эди. Ресулюллах Эфендимизнинъ: «Йылда бир гедже бар ки, о гедже веба эне…» буюрмасы гъает анъламлыдыр. Къадыр геджеси Рамазан айында сакълангъаны киби, хасталыкъны асыл эткен микробларнынъ къайсы геджеси энеджеги, къапларгъа киреджеги белли дегильдир. Бойле экен, эр гедже эне биле, демек. Буны козь огуньде тутып, къапларны яхшы этип орьтмек керек. Къадир геджеси не къадар берекетли исе, хасталыкъкъа алып кетирген микроблар да о дередже ольдюриджи ве йыкъыджыдыр. 5. Пейгъамберимиз, он дёрт асыр эвельси телюкели хасталыкъкъа алып кельген микробларгъа, вирусларгъа дикъкъатны «веба» сёзюнен чеккен. Мевзунен алякъалы башкъа риваетлер де бар: «Къапыны килитле ве Аллахнынъ исмини анъ. Чюнки, керчектен, шейтан килитли бир къапуны ачамаз. (Яткъанда,) чыракъны сёндюр ве Аллахнынъ исмини анъ. Къапнынъ устюни орьт, истесе, устюне къояджагъынъ бир чубукънен олсун (ихмал этме) ве Аллахнынъ исмини анъ. Сув къабынынъ агъызыны яхшы этип багъла ве Аллахнынъ исмини анъ...» (Бухарий, «Бедъу’ль-халькъ», 15; «Эшрибе», 22; Эбу Давуд, «Эшрибе», 22; Ахмед, 3/301, 319); «Шубесиз ки, шейтан ич бир килитли ерни ачамаз, агъызы багълы олгъан ич бир сув къабына киремез ве орьтюли ич бир савутны ачамаз. Ве, керчектен, фасыкъчыкъ (зарарлы махлюкъат) инсанларнынъ устюне эвлерини якъып-якъып тутуштыралар!» (Эбу Давуд, «Эшрибе», 22; Тирмизий, «Этъиме», 15; Табераний, «Сифату’н-Небий», 21; Ахмед, 3/386, 395). Джабирден (р.а.) бильдирильген риваетте бойле денъиле: «Ресулюллах Эфендимизнен берабер эдик. Ичмек ичюн сув истеди. Андакилерден бир адам: «Сизге хурма шырасыны ичиртейимми?» – деп сорады. О да: «Эльбетте», дегенден сонъ, адам бутюн кучюнен ашыкъып чыкъты ве чокъ кечмеден, ичинде хурма шырасы олгъан бир бардакънен кельди. Ресулюллах Эфендимиз онъа: «Устюне къояджагъынъ бир чубукънен биле олса, оны орьтсейдинъ, я!» – деп буюрды» (Муслим, «Эшрибе», 94; Эбу Давуд, «Эшрибе», 22; Ахмед, 3/314). Булардан анълашыла ки: 1. Ичинде аш я да сув олгъан къапларнынъ агъызыны орьтмек керек. 2. Бир ерге кеткенде я да юкъламагъа яткъанда, къапыларны килитлемек керек. 3. Лампа, чыракъ ве оларгъа ошагъан шейлерни сёндюрип, юкъламакъ я да эвден айырылмакъ керек. Бу тедбирлернинъ бир де маневий джеэттен къорчаланув макъсады бар. Белли этильген хусусларда тедбир алгъанда, Аллахнынъ адыны анъмакъ («Бисмиллях») демек... Аллахнынъ исмини анъмакъ, къорчалайыджы мелеклернинъ кельмесине себеп ола. Бу да косьтере ки, биз Аллахны хатырлап, Ондан ярдым истегенимизде, О, Озюне ёнельген къулларыны рахмет мелеклеринен къорчалай. Буны унутмайыкъ ки, Аллах джумлемизни къорчаласын.   Раим ГЪАФАРОВ

Аллахнынъ 99 ады

Опубликовано:

Эль-Мутекеббир – буюкликте эши, бенъзегени олмагъан. Аллах буюктир! Буюклик тек Онъа хастыр. Ич кимсе ве ич бир шей Раббимизге бенъземей. О,a яратылгъанларгъа хас олгъан сыфатлардан узакътыр. Эр бир махлюкъта Онынъ буюклиги ифаде этиле. Раббимиз Озю Къуран-ы Керимде бойле дей: «О, Аллах, Ондан гъайры Илях ёкъ. .О – Маликтир (эр шейге саиптир), Къуддустыр (эр тюрлю эксикликтен узакътыр), Селямдыр (къулларыны селяметликте ве эсенликте туткъандыр), Муминдир (хавфсызлыкъ бергендир), Къоругъандыр, Азиздир (сонъсуз устюнликке саип олгъандыр), Джеббардыр (Истегенини ич бир маниасыз япкъан ве яптыргъандыр), Мутекеббирдир (керчек буюкликке ляйыкъ олгъандыр). Аллах Онъа къошкъанлары шериклерден узакътыр» («Хашр» суреси, 59/23 ает). Бизим ич бир тюрлю кучюмиз ёкъ, биз аджизмиз, Аллах исе, буюктир, мутекеббирдир. Эгер буны анъласакъ, иманымыз къуветленир ве Раббимизнинъ бизге севгиси артар. Эр-Раззакъ – Бутюн махлюкъларнынъ рызыкъыны берген ве ихтияджларыны къаршылагъан. «Эр-Раззакъ» сёзю «рызыкъ» сёзюнден мейдангъа келе, «рызыкъ» сёзюнинъ манасы да – инсангъа бу дюньяда яшамасы ичюн керек олгъан шейлердир. Яни, Раббимиз инсангъа бутюн аяты девамында эр кунь берген ниметлердир. Аллах бу кяинатны ве ичиндекини яратты. Бизге де бу яраткъанларыны къулланувымызгъа берди. Къуран-ы Керимде Аллах бойле дей: «Шубесиз, Аллах рызыкъ берген, сагълам къувет саибидир» («Зарият» суреси, 51/58 ает). Башкъа аетте де бойле кече: «Эй, инсанлар! Аллахнынъ сизге олгъан ниметини хатырланъыз; Аллахтан башкъа сизге коктен ве ерден рызыкъ береджек бир яратыджы бармы? Ондан башкъа илях ёкътыр. Насыл ола да, (тевхидден куфюрге) чевирилесинъиз?» («Фатыр» суреси, 35/3 ает). Бу дюньяда, иман эткенге де, иман этмегенге де, Аллах эр кеске рызыкъыны бере. «Ер юзюнде рызыкъы Аллахкъа аит олмагъан ич бир джанлы ёкътыр...» («Худ» суреси, 11/6 ает). Рызыкъ Аллахтандыр, бизим ишимиз исе, Онъа дуа этип, элимизден кельгенини япмакъ. Эль-Алим – Бильген. Сакълы, ачыкъ, кечкен, келеджек, эр шейни, энъ тафсилятлы шекильде бильген. Эль-Алим ады «илим» сёзюнден мейдангъа келе. «Илим» сёзюнинъ манасы – бильги, анълав (асылны корьмек). Аллахкъа нисбетен бу сёзнинъ манасы даа кеништир, Онынъ бильгиси махлюкъларнынъ бильгисинден фаркъ эте. Инсаннынъ илими сынъырлангъан ве аздыр, Раббимизнинъ илими исе, минсиздир ве сынъырсыздыр, Аллахнынъ Озюнинъ, Онынъ яраткъанларынынъ арекетлерини ве бутюн кяинатта олып кечкенлерни къаврап ала. Аллахнынъ бу ады Къуран-ы Керимде 157 кере анъыла. Бойле аетлернинъ бири будыр: «О, ойле Аллахтыр ки, Ондан башкъа илях ёкъ. О, корюнмегенни ве корюнгенни бильгендир. О, Рахмандыр, Рахимдир» («Хашр» суреси, 59/22 ает). Ич бир шей Аллахнынъ бильгисинден тыш къалмаз! Ич бир шейни Ондан сакълап оламамыз. «Гъайыпнынъ анахтарлары Аллахтадыр; оларны (сакълы шейлерни) Ондан башкъасы бильмез. О, ерде ве денъизде не бар исе (эписини) биле; Онынъ илиминден тыш (хабери олмадан) бир япракъ биле тюшмез. О, ернинъ къаранлыкълары ичиндеки тек бир данени биле билир...» («Энам» суреси, 6/59 ает). Эгер буны яхшы анъласакъ, эр ишимизни япкъанымызда буны хатырласакъ, иманымыз даа да къуветленир.   Таир ИБРАИМОВ

Аллах къышны не гузель яратты!

Опубликовано:

Къыш татиллери девамында балаларнен эгленмек ичюн меракълы фикир теклиф этемиз. Къыш къарлы олмаса, биз къыш муитини озь эллеримизнен япа билемиз! Дёрт мевсимден бири олгъан къыш озь гузелликлеринен бизни къувандыра. Гузелликлернинъ яратыджысы да, эльбетте, Аллаху Таалядыр. Юзюнъизге энген эр бир къар данеси, пенджерелерни яраштыргъан муджизевий орьнеклер, темиз ве тазе ава – бунынъ эписи Аллахнынъ аляметиндендир. Келинъиз, берабер шу гузель мевсимни ифаде этеджек бир сувенир япайыкъ. Керекли мальземелер: 1. Банка (къапакъ иле), 2. Пенопласт, 3. Туткъал, 4. Леска, 5. Шекер, 6. Ине. Банканынъ къапагъыны истегенинъиз ренкте бояламакъ мумкюн. Бир къач пенопласт данечигини иненен йипке (лескагъа) кечиремиз. Бу шекильде бир къач йипни азырлаймыз. Банканынъ тюбюни шекернен толдурамыз. Ичине де кучюк оюнджакъларны ерлештиремиз (терек я да айванчыкъ ола биле). Эвельден азырлангъан йиплерни къапакънынъ ич тарафына туткъалнен япыштырамыз. Банка къапалгъанда, шу пенопластнен йиплери къар ягъгъаныны ифаде этип, асылып тураджакълар. Сувениримиз азыр!   Гульсум ШИРИНСКАЯ

Любабе бинт Харис (радыяллаху анха)

Опубликовано:

Пейгъамбернинъ эмджеси Аббаснынъ (р.а.) апайы… Алты баланынъ анасы… Тарихта экинджи мусульман олгъан ханым… Буюк огълунынъ ады Фазыл олгъаны ичюн, куньеси «Умму Фазыл» адынен мешур олды. Ислямны Хазрет-и Хатиджеден огренип, мусульман олды. Акъайы Аббас бу хаберни эшиткенде: «Пек ашыкътынъ, эй, Любабе!» – деди. Любабе исе: «Мен ашыкъмадым, севгили акъайым. Аксине, мен вакъытында къарар берюв устюнлигине саибим. Тюшюнсе, мен, бутюн Мекке ичинде мусульман олгъан экинджи бахтлы ханым олдым! Айрыджа, Пейгъамберге Али бин Эбу Талиб, Зейд бин Харисе ве Абдуллах бин Кухафе де иман эткенлерини эшиттим. Пейгъамбер онынъ адыны Эбу Бекирге денъиштирди». Йыллар кече, Ислям нуру буюк сурьатнен даркъала эди. Ниает, мусульманлар Мединеге кочьтилер. Амма Меккели мушриклер оларны раат къалдырмайып, дженк илян эттилер. Бу дженкке эр кеснинъ иштирак этмесини де эмир эттилер. Мусульман олып, Меккеде яшагъан Пейгъамбернинъ эмджеси Аббас да бу дженкке кетмеге меджбур эди. Амма мушриклернинъ тарафында Бедир къуюлары янында олып кечкен бу дженкте, мусульманлар гъалебе къазанып, чокъ эсир алдылар. Эсирлер арасында Аббас да бар эди. Пейгъамберимиз онынъ мусульман олгъаныны биле эди, амма мушриклер тарафында олгъаны ичюн, тек фидье берип сербест олмакъ мумкюн эди. Элинде ич парасы ёкъ эди. Пейгъамберимиз онъа: «Я, Любабеге балаларны бакъмакъ ичюн къалдыргъан параларынъ ёкъмы?» – деп сорады. Буны эшиткен Аббас (р.а.): «Шимди сенинъ керчектен Аллахнынъ Пейгъамбери олгъанынъны тасдыкъ этем! Чюнки бунынъ акъкъында лаф тек мен ве Любабе арасында олгъан эди!». Бойледже, Аббас (р.а.) пара берип, сербест олды. Амма Пейгъамберимизнинъ вазифесинен, мусульманлыгъыны гизлеп, Меккеге къайтты. Бир кунь Любабе бир тюш корьди. Санки эвинде Пейгъамберимизнинъ сойлары топланып отуралар. Руянынъ манасыны Пейгъамберимизден сорады. Пейгъамберимиз: «Бу хайырлы бир тюштир. Фатиме къызым бир огълан догъаджакъ. Сен де оны эмиздирип, сют анасы оладжакъсынъ», – деди. Ойле де олды. Пейгъамберимизнинъ къызы Фатиме Хусеинни догъурды ве онынъ сют анасы Любабе олды. Любабе базарэртеси ве джумаакъшамы куньлери даима ораза тута эди. Пейгъамберимиз сыкъ-сыкъ оны зиярет эте ве бойле деген эди: «Бу дёрт къыз къардаш мусульмандыр! Меймуне, Любабе, Сельма ве Эсма». Бир кунь Аббас (р.а.) пек хаста олып, олюм тёшегинде эди. Пейгъамберимиз оны корьмек ичюн кельди. Аббас исе, ольмек ичюн дуа эте эди. Буны эшиткен Пейгъамберимиз: «Эмджем! Олюмни истеме! Эгер яхшылыкъ япкъан олсанъ, савап къазанмагъа девам этерсинъ ве бу сенинъ ичюн хайыр олур. Эгер де яманлыкъ япкъан олсанъ, тёвбе япмагъа вакъытынъ олур, бу да сенинъ ичюн хайырдыр». Бир кунь Любабенинъ огълу Фазыл эвге севинчли алда кирди. Анасы Любабе: «Не олды санъа, огълум?», – деп сорады. Огълу: «Аначыгъым! Бугунь аджайип бир хадис эшиттим! Энес бин Малик манъа Пейгъамберимизден эшиткен сёзни анълатты. Деди ки: «Аллаху Тааля манъа Тевратнынъ ерине еди суре берди. Ве менден эвель ич бир Пейгъамбернинъ окъумагъаны «Ха Мимлернен» мени устюн япты». Анасы Любабе: «Мен исе, Айшеден буны эшиттим: «Сизге буюклиги кокнен ернинъ арасыны толдургъан, окъулгъанда бир джумадан башкъа джумагъадже япылгъан гунахларны сильген суреден хабер берейимми? Бу «Кехф» суресидир!» – деди». Аллах оларнынъ эписинден разы олсун!   Эмине АСАНОВА

Ислям ве аят

Опубликовано:

Аллаху Тааля аятны ве олюмни белли бир макъсатнен яратты, инсанларгъа догъруны ве янълышны огреткен акъ китапларны эндирип, бу макъсатны оларгъа бильдирди: «О, къайсынъыз даа гузель ишлер япаджагъыны сынамакъ ичюн, олюмни ве аятны яратты. О, Кучьлюдир, Багъышлайыджыдыр» («Мульк» суреси, 67/2 ает). Бу макъсатнынъ эсасы шу ки, инсан эр шейден эвель яраткъан Раббини кереги киби танып, шукюр этсин, Онынъ эмирлери ве къойгъан ясакъларына дикъкъат кетирсин, дюнья аятынынъ кечиджи ве яланджы бир сюстен ибарет олгъаны фаркъына барсын, аятыны, ахиретни козь огюне алып, низамгъа къойсын. Аятыны, ахиретини эсас алып, низамгъа къойгъан бир инсан, асылында, дюньяда да мумкюн олгъан энъ гузель ве раат аятыны яшай, демек. Чюнки инсаннынъ яратылувына келишкен аят тарзы Къуранда бильдирильди. Инсан, Къурангъа тас-тамам оларакъ бойсунмакънен, санки дюньяны дженнетке бенъзеген бир мекян алына кетирген оладжакъ. Иманнынъ шартларындан бириси де – ахиретке иман этмектир. Ахирет недир? Ахирет, «Ахир» сёзюнден келип чыкъа ве «сонъки, сонъра олгъан», демектир. «Эвель» сёзюнинъ терсидир. «Ахирет» дегенде, динимизде «о бир дюнья», «олюмден сонъраки аят» козьде тутула. Шу сёз Къуранда пек чокъ кере анъыла. Дюнья аяты ичюн ильк аят, олюмден сонъраки аят акъкъында исе, ахирет, яни сонъраки аят, деп айтылгъан. Экисининъ арасында сыкъы бир багъ бар. Ахирет олюмсиз бир аяттыр, ве бу аятнынъ эйи я да ярамай темеллери дюньяда яшагъанда къоюла. Хазрет-и Умер бойле анълаткъан: «Бир кунь Пейгъамбернинъ янына кельдик. Янымызгъа беяз урбалы, къара сачлы бир адам кельди. Устюнде ёлджулыкъ алямети ёкъ эди, кимсе оны танымай эди. Пейгъамберимизнинъ тизининъ тюбюне отурды, тизлерини Пейгъамберимизнинъ тизлерине тийдирип отурды, ве эллерини Пейгъамберимизнинъ тизлерининъ устюне къойды: «Эй, Мухаммед, Ислям недир, манъа сёйле», – деди. Пейгъамбер: «Ислям – Аллахтан башкъа илях олмагъанына ве Мухаммеднинъ Аллахнынъ Пейгъамбери олгъанына шаатлыкъ этмек, намаз къылмакъ, зекят бермек, Рамазан оразасыны тутмакъ, ёлуна кучюнъ етсе, Кябени зиярет этмектир (хаджылыкъ япмакътыр)», – деп, джевап берди. О адам: «Догъру сёйлединъ», – деди. Эм суаль сорап, эм де джевапны догъруламасына шашып къалдыкъ. Адам Хазрет-и Пейгъамберге текрар: «Шимди де манъа иманны анълат», – деди. Пейгъамбер (с.а.в.) де, «Аллахкъа, мелек-лерине, китапларына, пейгъамберлерине, ахирет кунюне иман этмек, къадерге, хайырнынъ ве яманлыкънынъ Аллахтан олгъанына иман этмек», – деп, джевап берди. О адам кене: «Догъру айттынъ», – деди. Сонъра кене сорады: «Яхшы, я ихсан недир, оны да анълат», – деди. Бунынъ устюне Хазрет-и Пейгъамберимиз: «Ихсан – Аллахкъа, Оны корьгенинъ киби къуллукъ этмек. Сен Оны кормесенъ де, О, сени мытлакъа коре», – деп джевап берди. Адам: «Догъру сёйлединъ», – деди. Сонъра бир суаль даа сорады: «Къыямет не вакъыт къопаджакъ?», – деди. Пейгъамберимиз: «Бу мевзуда суаль сорагъанынъыз адам, суальни сорагъандан даа бильгили дегиль», – деп буюрды. О адам арамыздан чыкъып кеткен сонъ, Пейгъамберимиз: «Бу суаллерни сорагъан ким олгъаныны билесизми?», – деди. «Аллах ве Ресули даа яхшы биле», – дедик. Эфендимиз: «О – Джебраиль эди, сизге дининъизни огретмек ичюн кельди», – деп буюрды» (Бухарий). Мусульманнынъ ахиретке бакъышы Пейгъамберимиз бу мевзунен багълы бойле буюрды: «Аллахым (керчек) аят бу тек ахирет аятыдыр» (Муслим). Бундан да гъайры, Аллах Къуранда бойле буюра: «Бу дюнья аяты тек эгленджеден, оюндан ибарет. Ахирет юрту исе, иште, асыл аят одыр. Кешке бильсе эдилер» («Анкебут» суреси, 29/64 ает); «(Аллахкъа къаршы кельмектен) сакъынгъанларгъа: «Раббинъиз не эндирди?» – деп соралгъанда, «Хайыр (эндирди)», – дейлер. Бу дюньяда яхшы ишлер япкъанларгъа, яхшылыкълар бар. Ахирет юрту исе, даа хайырлыдыр. Такъва саиплерининъ юрту не къадар гузельдир!» («Нахль» суреси, 16/30 ает); «Керчектен, сенинъ ичюн ахирет, дюньядан даа хайырлыдыр» («Духа» суреси, 93/4 ает). Инсан – суаллер ташыгъан бир варлыкътыр. Бу онынъ темель хусусиетлеринден биридир. Инсангъа Аллахнынъ эмирлерине бойсунмакъ ве ясакъларындан сакъынмакъ эмир этильди. Бунынъ ичюн, о, мытлакъа бир кунь Аллахнынъ хузурында дюньяда япкъанларындан эсапкъа чекиледжек. Чюнки, о, тесадюфен дюньягъа кельмеди, Аллахнынъ яратмасынен бар олды. Эм де Аллаху Тааля кяинатта олгъан эр шейни онынъ хызметине берди. Къуранда: «Сизни бош-бошуна яраткъанымызны ве бизге бир даа къайтып кельмейджексинъиз, деп беллейсинъизми?» («Муминун» суреси, 23/115 ает). Ольгенден сонъра тирилип, Аллахнынъ хузурына кетириледжегимиз куньге «Эсап куню», деп айтамыз. Пейгъамберлер биле бу куннинъ къоркъунчлыгъындан Аллахкъа сыгъынгъан. Иште, бу Пейгъамберлерден бири – Ибрахимдир (а.с.). О, Аллахкъа бойле дуа эткен: «(Эй, Раббим) Инсанларнынъ тириледжеклери (ве хузурынъа келип, эсап береджеклери) куню, мени утандырма. О кунь не мал файда берер, не эвлят. Тек Аллахкъа темиз бир къальп иле кельгенлер башкъа» («Шуара» суреси, 26/87-89 ает). Хазрет-и Ибрахим бу дуасынен бизге орьнектир, ёл косьтере. Онынъ бу дуасы Къуранда ер алмасынынъ икмети де бу. Бу аетте ашагъыдаки хусусларгъа дикъкъат чекиле: Эй, инсанлар, оледжексинъиз, амма сонъра тирилип, Аллахнынъ хузурында эсап береджексинъиз. Буны акъылынъыздан чыкъарманъыз, азыр олунъыз; Ибрахим (а.с.) бир пейгъамбер, атта, Аллахнынъ досту олгъанына бакъмадан, эсап кунюни унутмамакъ ве о куньде утаныладжакъ алгъа тюшмемек ичюн, Аллаху Таалягъа дуа эте. Бу пейгъамберден орьнек алынъыз; Аллахкъа ёнелинъиз, ялварынъыз ве о куню эсабынъыз къолай кечмеси ичюн Аллахкъа дуа этинъиз; Ич кимсеге мени къуртарыр деп, ишанманъыз. Аллахнынъ ризасыны къазанмагъа тырышынъыз. О, разы олмагъандже, ич кимсе сизге бир эйилик япамайджагъыны унутманъыз. Чюнки Аллах изин бермегендже, ич кимсе башкъасына шефаат этип оламаз. Айса, япаджагъымыз шей – Аллахнынъ разылыгъыны къазанмакъ. Бу да анджакъ Онынъ эмирлерине итаат этмек ве ясакъларындан сакъынмакънен олур. Девамы бар...   ИСА Велиев

Алтын Орду эсери – Озьбек хан джамиси

Опубликовано:

Сонъки эки бинъ йыл ичинде ярымадамызда чокъ фаркълы медениетлер келип кечти. Олардан эр бири бизим ичюн бир къач абиде къалдырды. Алтын Орду девирини алсакъ, Къырымда онынъ мимарий абиделери чокъ сакъланылмады. Кунюмизге етип кельген о заманнынъ абиделери арасында Озьбек Хан джамиси энъ корюнишли ве энъ яхшы сакълангъан бинадыр. Джами айры бир эмиетке саиптир, чюнки онынъ киби сакъланылгъан о девир абиделери пек надирдир. Джами 714 (яни 1314/15) сенеси Мухаммед Озьбек ханнынъ укюмдарлыгъы заманында къурулды. Мабед маддий дестекни косьтерген я да мимар олгъан Абдулязиз адлы бир кимсенинъ ярдымынен къурулды. Буны биз дивардаки хат языларындан огрене билемиз. Алтын Орду укюмдарынынъ языда эки ады анъылмасы бошуна дегильдир. Озьбек ады онъа догъгъанда берильди, Мухаммед адыны исе, о, Ислям динини къабул эткен сонъ алды. Ярымадада Ордунынъ бир виляети – улуснынъ пайтахты Къырым шеэри (шимдики Эски Къырым) эди. Шаркъий Анадолу ве Орта Асиядан Ислямны яймакъ ичюн кельген дин эрбаплары саесинде бу шеэр чокътан мусульман медениетининъ ерли меркези олгъан эди. Озьбек хандан та 50 йыл эвельси шеэрде биринджи джами къурулгъан эди. Озьбек хан тахткъа чыкъкъанынен, Къырым шеэри сакинлерине буюк ве дюльбер джамини эдие этмеге эмир берди. Озьбек ханнынъ вефатындан даа юзь йыл кечмеден, бир заманлары Алтын Ордунынъ энъ буюк шеэрлеринден олгъан Къырымнынъ чокъусы виранеге чевирильди. Буны мемлекетни озь козюнен корьген сеяатчылар яза эди. Ярымада ве этраф топларкъларны саипленген Герайлар сюлялесининъ укюмдарлары янъы пайтахтны даа къолайлы ве даа зияде къорчалангъан ерде – илериде Багъчасарай шеэри ерлешеджек Ашлама дересинде къурмагъа къарар бердилер. Озьбек хан джамиси тамамен гъайрыдан къурулгъаны тахмин этиле. Анълашылгъанына коре, онынъ кириш къапысы, ич сюслери ве башкъа къысымлары бир заманлары парчаланып, медресе диварына кетирилерек, янъы ерде къурулгъан эди. Япылгъан археологик тедкъикъатлар нетиджесинде, бу адисе XV ве XVI асырларнынъ сынъырында юзь бергени белли олды. 1512-1513 сенелери Менъли Герай ханнынъ Озьбек джамисининъ ичинде минбер къургъаныны ачыкълагъан язы мевджуттыр. Амма, анълашылгъанына коре, Менъли Герайнынъ бу мабеднинъ абаданлаштырылмасында иштираги минбер къурулмасындан даа да буюк эди. Чюнки бинанынъ гъайрыдан тикленилюви тамам онынъ укюмдарлыгъы заманына расткеле. Менъли Герайнынъ бу фаалиетини тек ёкъ олгъан минбердеки язы дегиль де, пек яхшы сакълангъан михраб да хатырлата. Эгер дикъкъатнен бакъылса, онынъ таныш кельген сармал шекилинде филис языларынен сарылгъан орьнеклери даа чокъ Озьбек джамисининъ къапысында япылгъан язы ве орьнеклеринен дегиль де, Салачыкътаки биринджи Къырым ханлары дюрбелерининъ орьнеклерине ошай. Салачыкътаки хан дюрбесининъ безетмелерини айны усталар япкъаныны тахмин этмеге мумкюн. Джамининъ ильк курулып ерлешкен ери бу вакъыткъа къадар белли дегильдир. Амма насыл олса да, Къырымда орду девирининъ эсас абидеси сакъланып къалды ве бунда Менъли Герайнынъ ролю пек буюктир. 1921 сенеси джами къапатылды. XX-нджи асырнынъ орталарында джами виране алына келе эди, лякин 1980 сенелери тамир этильди. Шу йыллары къырымтатарлар да кутьлевий суретте озь тувгъан топрагъына авдет этмеге башладылар, ве джами халкъымызгъа къайтарылып берильди. Кунюмизде Озьбек Хан джамисининъ корюниши бойледир: ичи сютюнлернен болюнген, таваннынъ тюбюнде пек буюк олмагъан бир къач пенджерени коре билемиз. Шу себептен куньдюзлери джами ичине кирген ярыкъ пек парлакъ дегильдир. Къыбла тарафыны бельгилеген михраб чешит ренклернен боялы, бойледже, таш устюндеки оймалы орьнеклер даа гузель корюнмекте. Джамининъ тыш корюниши бинанынъ бир къач асырлыкъ тарихы олгъаныны белли эте, джамининъ артында исе, бир заманлары Къырымнынъ энъ мешур окъув оджакъларындан бири олгъан Инджибек Хатун медресесининъ къалымтыларыны коре билемиз. Бир чокъ туристлер, джамининъ тарихынен меракълангъан ватандашларымыз еди асырлыкъ джамини озь козюнен корьмек ичюн эм Къырымнынъ, эм де дюньянынъ фаркълы кошелеринден келелер. Ерли халкъ исе, джума ве беш вакъыт намазларында топлана. Эминликнен айтмакъ мумкюн ки, Озьбек Хан джамиси ярымадамызда бир-бирининъ артындан кельген тарихий девирлернинъ багъы тимсали ве къадимий тарихымызнынъ шаатыдыр.   АЛИЕ Сеферша

Гульнара Ягъяева: «Китапханемиз медениет оджагъы олмасыны истеймиз!»

Опубликовано:

Земане китапханелернинъ иши не иле багълы? Бу акъта Исмаил Гаспринский адына къырымтатар джумхуриет китапханесининъ мудири Гульнара Ягъяева тариф этти. Сюргюнликтен сонъ, Къырымда биринджи къырымтатар китапханеси насыл ачылды? Къырымтатарлар Ватангъа къайткъан сонъ, медениетнен багълы олгъан бир сыра оджакълар ачылмагъа башлады. Ве о вакъыт инсанларда: «Миллетимизге не керек?» фикири пейда олды. Бу суаль пейда олгъан сонъ, бирден миллетимизнинъ озь китапханеси олмалы киби фикир догъды. Ве бир къач инсан топлашып, кабинеттен кабинетке юрип, китапханени ачтылар. Оларнынъ арасында биринджи мудиримиз Айдер Эмиров, Исмет Заатов ве башкъалары бар эдилер. Бойлеликнен, 1990 сенеси сентябрь 24 куню китапханемиз ачылды. О заман кичик китапхане, филиал оларакъ, Ленин сокъагъында бир одада ерлеше эди. 1995 сенеси Медениет назирлиги китапханемизге джумхуриет статусыны берди ве, о куньден башлап, китапханемиз Исмаил Гаспринский адына къырымтатар джумхуриет китапханеси олды. Башта анда 3 адам чалыша эди, кет-кете хадимлернинъ сайысы артты, бугуньки куньде китапханеде 30-гъа якъын инсан чалыша. Бугунь китапханенинъ фондунда 55 бинъ китап бар. Фондунъызны насыл топладынъыз? Эбет, китапхане ачылгъан йыллары китаплар ёкъ эди. Биринджиден, китапханемизге Къырым ве къырымтатарларнен багълы олгъан китаплар керек олды. Газетагъа мураджаатлар язылды, телевидениеден айтылды ве ватандашларымыз озь шахсий китапларыны кетирмеге башладылар. Ильк къыйметли алтын фондумыз – Басыр Гъафаровнынъ китаплары олды. О, филолог эди, къырымтатар тили ве эдебиятыны мукеммель бильген инсан. Чокъ йыллар девамында Москвада яшады ве бутюн омюри девамында филология, тарих, этнография боюнджа китапларны топлады. Вефатындан сонъ шахсий китапханесини Исмаил Гаспринский адына къырымтатар китапханесине васиет оларакъ къалдырды. Эки бинъге якъын китап ве пек къыйметли архив. Бундан сонъ,бугуньки куньге къадар бизге эр кунь китап кетирелер. Олар арасында пек буюк бахшыш – рахметли Рефат Къуртиевнинъ шахсий китапханесидир (1700-ге якъын китап). Ве 1500 китапны профессор Ганкевич багъышлады. Бунен берабер Москвада Русие девлет китапханеси бар, анда чешит ерлерде басылгъан китапларнынъ нусхалары сакълы. Дженктен эвель Къырымда чыкъкъан къырымтатар китаплары о ерде сакъланылып къалгъан эди. Китапхане пейда олгъан сонъ, анълашма эсасында, андан эки бинъге якъын сийрек ве къыйметли китап бизим фондумызгъа берильди. Китапхане бинасы – тарихий бина, деп сайыла. Эвельде бинанъызда нелер бар эди? Эбет, бу тарихий бир бина. Онынъ 17-нджи асырнынъ сонъу – 18-инджи асырнынъ башында къурулгъаны акъкъында малюмат бар. Шу бинада рушдие мектеби ерлеше эди. О вакъытларда азбарда онынъ кенъиш одалары бар эди. Мында окъугъан сохталар анда яшай эдилер. Бойле меракълы бина Акъмесджитнинъ меркезинде сакъланылып къалды. 1999 сенеси бина янъыдан тамирленди. Бизим китапханемиз мында ерлешти. Фондунъызда къыйметли китапларны айта билесинъизми? Бугунь китапханемизнинъ фонду 55 бинъге якъын китаптан ибарет. Бунен берабер бизде «Терджиман» газетасынынъ коллекциясы бар. Энъ къыйметли китап ядикярлыкълары – тарихий «Къуран» ве Павел Сумароковнынъ 2 джылттан ибарет китапларыдыр. Даа дженктен эвель чыкъкъан китапларымыз бар. Олар арасында арап ве латин уруфатында басылгъан китаплар. Анда Бекир Чобан-заде, Осман Акъчокъракълы, Абдулла Лятиф-заде ве дигер языджыларымызнынъ китаплары мевджут. Бильгенимизге коре, дженктен эвель Къырымда пек чокъ миллий мектеплер чалышкъан. Бизде бу мектеплерде окъутылгъан чешит фенлер боюнджа китапларнынъ коллекциясы сакълы. Бизге Русие, Татарстандан, Башкъортостан, Къазахистан, Тюркие ве дигер девлетлерден кельген мусафирлеримиз де китапларны багъышлай. Окъуйыджыларнынъ тахминий сайысыны бельгилей билесинъизми? Оларнынъ орта яшы насыл? Йылда бизге 5 бинъ окъуйыджы языла. Оларнынъ арасында, эсасен, университет талебелери. Асылында, фаркълы яшта олгъан инсанлар келе – эм эсли башлылар, эм де кичик балачыкъларымыз да бар. Чюнки китапханемизде «Чокърачыкъ» бала меркези чалыша. Анда балалар ана тилини, инглиз тилини огренелер, эм де чешит мастер-класслар отькериле ве сантрач оюны тёгереги чалыша. Базар куньлери китапханемиз баланен толу ола. 20 йыл эвельси ве шимдики заманны тенъештирсек, китапхане окъуйыджыларынынъ сайысы эксильмедими? Ёкъ, эксильмеди. Не ичюн, десенъиз, Къырым ве къырымтатарларнен багълы ве къырымтатар тилинде олгъан малюмат интернетте аз. Анда тапылмагъан шейлер бизде тапыла. Китапханемизге джиддий шекильде чалышкъан, ильмий ишлер язгъан инсанлар келе. Ве, эльбетте, къыйметли китапларымыз бар, биз оларны интернетке къоймаймыз. Бунынъ ичюн, олсун «Терджиман» газетасыны я да дигер къыйметли китапларны эллерине алмакъ ичюн, окъумакъ ичюн, эр кес бизге келе. Интернет заманында китапханелернинъ эмиетини насыл этип ачыкълар эдиниз? Эбет, интернетте чокъ шейни тапып, окъумакъ мумкюн, амма меселеге терен далмакъ ичюн, яни, меселя, ильмий ишнен огърашмакъ ичюн, китап керек. Китапны окъумасанъ, интернеттен ильмий ишлер язылмай ве ильмий унванлар берильмей. Келеджекке планларынъыз насыл? Бизим бинамыз пек кичик, биз мында сыгъмаймыз, фондумыз да зенгинлеше. Янъы гузель бир бинаны арзу этемиз. Китапханемиз медениет оджагъы олмасыны истеймиз. Анда даа зияде тедбирлер кечсин, даа зияде иш япайыкъ, чокъ китап алайыкъ. Эр кеске хызмет косьтермек арзумыз бар.   ЭВЕЛИНА Аблязова

Арзуларнынъ керчеклешмеси ичюн дуа

Опубликовано:

Пейгъамберимиз бойле деген эди: «Бирининъ Аллахкъа я да башкъа адамгъа ихтияджы олса, абдест алсын, эки рекят намаз къылсын, сонъра да бу дуаны окъусын: «Ля иляхе илляллаху’л-халиму’л-керим, субханаллахи рабби’ль-арши’ль-азим. Эль-хамду лилляхи рабби’ль-алемин. Эсъэлюке муджибати рахметике ве азаиме магъфиратике вель-гъанимете мин кулли биррин ве’с-селямете мин кулли исмин, ля теда ли зенбен илля гъафертеху ве ля хеммен илля ферраджтеху ве ля хаджетен хие леке ридан илля къадайтеха, я, эрхаме’р-рахимин». Манасы: «Аллахтан башкъа Илях ёкъ. О, Багъышлайыджы ве Джумерттир. Буюк Аршнынъ саиби Аллах, бутюн къусурлардан узакътыр. Дюньяларнынъ саиби олгъан Аллахкъа шукюрлер олсун! Эй, Аллахым! Манъа мерхаметинъни, афунъны ве бутюн яхшылыкъларны багъышла. Мени эр чешит гунахлардан къорчала. Узеримде багъышланмагъан гунахларны къалдырма. Манъа къолайлаштырмайджакъ беляларны ёллама. Сенинъ разылыгъынъа кетирмейджек ихтияджларны берме. Эй, мерхаметлилернинъ энъ мерхаметлиси!» Бу дуа, хадислерге эсасен, хаджет намазындан сонъра окъуныр (Тирмизий, 478; Ибн Мадже, 1384). «Аллахумме инни эстехируке биильмике ве эстекъдируке бикъудратике ве эсъэлюке мин фадлике, феиннеке такъдиру ве ля экъдиру, ве талему ве ля алему ве энте алляму’ль-гъуюб. Аллахумме феин кунте таляму хазе’ль-эмра хайран ли фи дини ве мааши ве акъибети эмри фекъдирху ли ве ессирху ли сумме барик ли фихи. Аллахумме ве ин кунте талему эннеху шеррун ли фи дини ве мааши ве акъибети эмри фесрифни анху векъдур ли’ль-хайри хайсу кяне сумме эрдыни бих» (Бухарий). Манасы: «Аллахым, Сенинъ бильгилеринъ иле манъа ярдым этменъни ве Сенинъ къуветинъ иле мени кучьлендирменъни истейим. Ве Сенинъ буюк мерхаметинъ ичюн дуа этем, чюнки Сен япа билесинъ, мен япалмайым, Сен билесинъ, мен бильмейим, Сен гизли олгъан эр шейден хабердарсынъ. Аллахым, бу иш меним диним, меним омюрим, ишимнинъ чезилюви ичюн хайыр олса, манъа оны къысмет эт ве къолайлаштыр, ондан сонъ исе, бунъа разылыгъынъны бер. Аллахым, бу иш меним диним, аятым, ишимнинъ чезилюви ичюн хайырсыз олса, оны менден узакълаштыр, мени де ондан чевир, не ерде олса да, манъа хайырны къысмет эт, сонъра исе, мени разылыкъкъа кетир». Бу дуа да, Бухарийде кечкен хадиске эсасен, хаджет намазындан сонъра окъуныр. «Рабби ессир ве ля туассир. Рабби теммим би’ль-хайр» Манасы: «Раббим, къолайлаштыр, зорлаштырма. Раббим, (ишимни) хайырлысынен тамамла».   Лейля  Сейтмеметова

Мухаммед Пейгъамбернинъ (с.а.в.) генчлиги

Опубликовано:

Аллахнынъ Ресули (с.а.в.) генчлик чагъында биле джахилие девиринде кутюльгенлерден узакъ турды. О, Пейгъамбер олмадан эвель, къавымынынъ энъ ахлякълы, шерефли бир инсаны эди. Инсанлар онъа «Эмин» лагъабыны бермеге ляйыкъ корьдилер. Эмин – «ишанчлы» демектир. Яни, эр кес Мухаммед Пейгъамберге (с.а.в.) нисбетен сонъсуз ишанч дуйгъусыны ис эте эди. Бир кунь Мухаммедге (с.а.в.) бойле суаль берильди: «Я, Ресулюллах! Аллахтан башкъасына ич ибадет эттинъизми?» Пейгъамбер (с.а.в.): «Ёкъ» джевабыны берди. – «Ички ичтинъизми?», – дие соралгъанда, о: «Ёкъ! Мен Китап ве иман не олгъаныны бильмеден биле, оларнынъ (мушриклернинъ) япкъан шейлери куфюр олгъаныны биле эдим», – деп буюрды (Диярбекрий, 1, 254-255). Пейгъамберимизнинъ (с.а.в.) генчлиги джахилие девирине кельди. Эр кес путкъа ишанды, амма Эфендимиз оларгъа ич инанмады, янълыш олгъаныны ис эте эди. Эр кес ички ичкенде, эгленджеден эгленджеге кезгенде, о, бу ерлерден ве шейлерден эп узакъ турды. Пейгъамберимиз (с.а.в.) эп Аллаху Таалянынъ къорувы алтында эди. Мухаммед (с.а.в.) генчликте эп эмджелерине ярдым этти. Чобанлыкъ япты, тиджаретнен огърашты. Бир кунь Пейгъамберимиз (с.а.в.): «Аллаху Тааля ёллагъан эр бир пейгъамбер мытлакъа чобанлыкъ япа эди», – деп буюрды. Сахабелер: «Сиз де чобанлыкъ япа эдинъизми, эй, Аллахнынъ Ресули?», – деп сорадылар. – «Эбет, уджрет къаршылыгъында меккелилернинъ къойларыны бакъа эдим», – дие буюрды. (Бухарий, «Иджаре», 2; «Энбия», 29). Даа 12 яшында олгъанда, эмджелеринен бирликте тиджарет сеяатлырына чыкъкъан эди. Сонъра Пейгъамберимизнинъ ишанчлы бир шахсиет олгъаныны билип ве айретте къалып, Хазрет-и Хатидже озь тиджарет керванларыны онъа идаре этмеге теклиф этти. Чюнки Эфендимиз чокъ эмин инсан эди, ишини пек гузель япа эди. Джахилие девиринде ич бир кимсе озь къыяфетине пек дикъкъат этмей эди. Путларгъа ишанып, атта, кимерде чыплакъ биле юрьген эдилер. Эдептен узакъ эдилер. Амма Ресулюллах ич бир вакъыт утанчлыкъ ве эдеп сынъырларыны бозмады. О, бекяр къыздан биле намуслы ве эдепли эди (Бухарий, «Эдеб», 77). Мухаммед (с.а.в.) генчлигинден итибарен эп гъарип ве чаресиз инсанларнен бирликте олды ве оларгъа ярдымда булунды. Эмджелеринен берабер Хильфу’ль-фудуль джемиетини къурып, бойле инсанларнынъ акъларыны къорчалады. Пейгъамберимиз аилесине, сой-сопуна ве дигер инсанларгъа нисбетен чокъ сайгъылы эди. Эр заман акъыл иле арекет этип, энъ къыйметли олгъан генчлик девирини хайырлы бир шекильде кечирди.   АЙШЕ Дуран

Юклю къадынларгъа…

Опубликовано:

«Бала ананынъ къарнында олгъанда, сач алмакъ, сач боямакъ олмаз. Орьмек, тикмек, нагъышламакъ олмаз. Хастаны зиярет этмек, дженазеге бармакъ олмаз» инанчларына даир… Юклю къадынларнынъ... ...сач кестирюви Агъыр аякълы апайларнынъ сач кестирмеси догъру дегиль, деген фикир бар. Эгер кестирильсе, «догъаджакъ баланынъ омюри къыскъа олур» деген бир хурафе юре. Динге, акъылгъа уймай. Динимизде не эркеклернинъ, не де апайларнынъ сач кестирмелерини ясакълагъан ич бир делиль ёкъ. Бу меселе халкъ арасында даркъалгъан бир хурафедир. Бунынъ суннетте бир делилининъ барлыгъы соралса: «Кензуль-уммаль» китабында шу манадаки бир хадис-и шериф къайд этильген: «Апайларнынъ энъ къыйметлилери, Пейгъамберимизнинъ ханымлары, къулакъ йымшагъыны кечмейджек микъдарда сачларыны къыскъарта эдилер» («Кензуль-уммаль», 3: 35). Мында козьден узакъ тутулмамасы керек муим бир нокъта да, апай сачыны кескенде, акъайгъа ошамакъ киби бир ниетининъ олмамасы я да сачыны эркек тырашы киби япмамасы кереклигидир. Чюнки хадис-и шерифте Пейгъамбер Эфендимиз: «Аллах къадынлардан акъайларгъа ошамагъа тырышкъанларны иляхий рахметтен узакъ этсин», – деп буюра (Эбу Давуд, «Либас», 31). Сач боямасына кельгенде, динимиз бизге табиий олгъан, сувны кечирген къынаны тевсие эте. Имам Ахмед б. Ханбель отуз учь яшында сачыны къына иле боялады. Бунынъ ичюн эмджеси: – Аджеле эттинъ! – дегенде, Имамы Ахмед б. Ханбель: – Бу, – Ресулюллах Эфендимизнинъ (с.а.в.) суннетидир, – деген эди. ...дженазеге барувы Дженазени ташымакъ вазифеси акъайларгъа берильгени киби, дженазеге бармакъ да акъайларнынъ вазифесидир. Къадынларнынъ дженазеге барувы Хазрети Пейгъамбер (с.а.в.) тарафындан ясакълангъаны ичюн (къадынларнынъ дженазенен берабер кетмелери иттифакъ-нен мекрухтыр. Ханефилерге коре, «тахримен мекрух»тыр ки, эгер фитне къоркъусы бар исе, о заман иттифакънен харамдыр. Имам-ы Азам Эбу Ханифе де: «Апайларнынъ дженазе такъиби уйгъун дегильдир», – деген. Бундан анълашыла ки, юклю апайларнынъ дженазеге бармамалары даа уйгъун. Бундан себеп, дженазеге барса, баланынъ омюри къыскъа олур, мытлакъа хасталаныр ве саире киби хурафелерден себеп дегиль. Психологик бир агъырлыкъ ве Пейгъамберимизнинъ айткъаны ичюндир. Лякин вакъыт кечкенден сонъ, мезарлыкъкъа барып дуа этмекнинъ бир ясагъы ёкъ. «Айше (р.а.) бир кунь мезарлыкътан къайта эди. Мен онъа: «Эй, муминлернинъ анасы! Къайдан келесинъиз?» – деп сорадым. «Къардашым Абдуррахманнынъ мезарыны зияреттен къайтам», – деди. Мен: «Ресулюллах (а.с.) мезар зияретини ясакълагъан эдими?», – деп, сорадым. «Эльбет, Ресулюллах мезар зияретини ясакълады, амма сонъра изин берди», – деп, буюрды («Сунен Ибни Мадже Терджуме ве Шерхи», 4: 439). ...орьмек, тикмек меселеси Орьме, тикме, нагъыш, ишлеме киби шейлер исе чокъ эйидир, мубахны да кече, суннеттир. Хадис-и шерифте буюрылгъаны киби: Аллаху Таалянынъ фарз къылгъаныны япмакътан ве акъайына итааттан сонъ, апайлар ичюн, юн ишлемектен, иплик букмектен устюн иш ёкътыр. Бир саат юн ишлемек, иплик букмек я да къумачтокъумакъ, эль ишлерини япмакъ – къадынлар ичюн чокъ севаптыр. Онынъ ичюн бала догъувыны беклеген апайларнынъ бу ишлернен огърашмаларында ич бир яманлыкъ ёкъ, севабы бар. Инсанларнынъ арасында даркъалгъан сёзлер исе, ап-ачыкъ хурафедир. ...хаста зиярети Хаста бир муминни зиярет этмек – Пейгъамберимизнинъ (с.а.в.) суннетидир. О, хасталарны зиярет эте, муминлерге де хаста зияретини тевсие эте эди (Бухарий, «Дженаиз», 2; Муслим, «Либас», 114). Хаста бир муминни зиярет эткен инсан эм хастаны къувандырыр, эм де озю севап къазаныр (Тирмизий, «Эдеп», 45; Несаий, «Дженаиз», 53). Амма хасталыкълар фаркълы ола, белли ки, юкъуджы ве агъыр хасталыкълар олгъан ерге агъыраякълы апайларнынъ бармасы догъру олмаз. Кимсенинъ де джаны агъырмамакъ керек. Хазрети Умер (р.а.) Шамгъа догъру ёлгъа чыкъкъан эди. Серг дейильген ерге баргъанда, онъа Шамда веба хасталыгъы яйылгъаныны хабер эттилер. Хазрети Умер (р.а.) эр кеске сесленип: – Мен сабалейин къайтув азырлыгъына башлайым, сиз де айванларынъызгъа мининъ, – деди. – Аллахнынъ къадеринден къачасынъмы? – деп, сорадылар. Хазрети Умер (р.а.): – Эльбетте, Аллахнынъ къадеринден кене Аллахнынъ къадерине къачамыз, – деди. Абдуррахман б. Авф (р.а.) исе: «Бу хусуста менде бильги бар, – деди –, Ресулюллах Эфендимизнинъ (с.а.в.): «Бир ерде веба олгъаныны эшитсенъиз, анда барманъыз. Бир ерде веба ортагъа чыкъса, сиз де анда олсанъыз, хасталыкътан къачып, андан тышарыгъа чыкъманъыз», – буюргъаныны эшиттим», – деди. Бу сёзлерден сонъ, Хазрети Умер (р.а.) Аллахкъа хамд этти ве андан айрылып ёлуна девам этти (Бухарий, «Тыб», 30; Муслим, «Селям», 98). Аллах джумлемизге хурафелерге инанмайып, акъылларымызны къулланмагъа, бильмеген шейлерни бильгенлерден сорап, арекет этмеге насип эйлесин.   РАИМ Гафаров